ข้อมูลทั่วไปของอำเภอนาน้อย

เมืองเสาดิน             ถิ่นมะขามหวาน

ตำนานดอยผาชู้            เชิดชูพระธาตุพลูแช่

                   เป็นคำขวัญของอำเภอนาน้อยในเขตการปกครองของจังหวัดน่าน  ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศใต้ของเขตจังหวัด  เป็นอำเภอที่มีความเป็นมาทางประวัติศาสตร์ที่ยาวนาน  ในสมัยอดีตพื้นที่ดังกล่าวถูกขนานนามว่า  บริเวณน่านใต้  ต่อมาได้มีการปฏิรูปเปลี่ยนแปลงการปกครองขึ้นเป็นอำเภอ

ที่ตั้ง อาณาเขตติดต่อ และขนาด

1.        ที่ตั้ง อาณาเขต

   อำเภอนาน้อยตั้งอยู่ทางทิศใต้ของจังหวัดน่าน อยู่ห่างจากจังหวัดน่าน  ประมาณ     60  กิโลเมตร และห่างจากกรุงเทพมหานครประมาณ  678  กิโลเมตร เป็นอำเภอติดเขตชายแดนประเทศสาธารณรัฐประชาชนลาวมีอาณาเขต             ติดต่อทิศต่าง     ดังนี้

                                ทิศเหนือ   เขตตำบลน้ำตกและตำบลศรีษะเกษ ติดต่อกับตำบลผาเวียง      อำเภอเวียงสา   จังหวัดน่าน

                               ทิศใต้       เขตตำบลสถานและตำบลสันทะ ติดต่อกับตำบลบ่อแก้ว และ ตำบลเมืองลี    อำเภอนาหมื่น     จังหวัดน่าน

                                                                ทิศตะวันออก         เขตตำบลศรีษะเกษ ตำบลเชียงของ  และตำบลสถาน   ติดต่อกับประเทศสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาวและอำเภอบ้านโคก  จังหวัดอุตรดิตถ์

                                ทิศตะวันตก           เขตตำบลน้ำตก ตำบลบัวใหญ่และตำบลสันทะ ติดต่อกับอำเภอร้องกวาง   จังหวัดแพร่

2.        ขนาด รูปร่าง

                                อำเภอนาน้อยมีเนื้อที่  1,408.12  ตารางกิโลเมตร  หรือ  880,067.87  ไร่  คิดเป็นร้อยละ 9.89  ของจังหวัดน่าน  จัดเป็นอำเภอขนาดกลางเมื่อเทียบกับเนื้อที่กับอำเภอ อื่น ๆ  ลักษณะรูปร่างของอำเภอจะยาวรีในแนวทิศตะวันออกและทิศตะวันตกพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นป่าและเขาสูง  มีพื้นที่ราบประมาณ  211  กิโลเมตร ( คิดเป็น  10  %  ของเนื้อที่ทั้งหมด )  มีพื้นที่ทางการเกษตรจำนวน 101,912 ไร่  สภาพของดินเหมาะสำหรับพืชไร่  พื้นที่ที่เป็นป่าและภูเขาประมาณ  1,267.49  ตารางกิโลเมตร   มีอาณาเขตติดต่อประเทศสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว   เป็นระยะทาง  7  กิโลเมตร

ลักษณะภูมิประเทศ

                                ลักษณะสภาพท้องที่ของอำเภอนาน้อยเป็นป่าและภูเขาสูงคิดเป็นร้อยละประมาณ 85  มีที่ราบสำหรับการเพาะปลูกเพื่อการเกษตรประมาณร้อยละ 15 ลักษณะภูมิประเทศโดยทั่วไป      เป็นอ่างก้นกระทะมีภูเขาล้อมรอบ  ซึ่งสามารถจำแนกเขตภูมิประเทศของอำเภอนาน้อยได้  3  เขต  ดังนี้

2.1 เขตเทือกเขาทางทิศตะวันออก     ในเขตตำบลเชียงของ  ตำบลศรีษะเกษ  และตำบลสถานเป็นแนวเทือกเขาหลวงพระบางที่ต่อเนื่องทอดยาวมาจากอำเภอเวียงสา ขนานไปกับลำน้ำน่าน  ที่ไหลมาจากอำเภอเวียงสาแนว      เทือกเขานี้  บางส่วนเป็นเส้นแบ่งเขตแดนระหว่างอำเภอนาน้อยกับอำเภอบ้านโคก  จังหวัดอุตรดิตถ์และประเทศสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว  ในแนวเทือกเขาทางทิศตะวันออก      มีภูเขาที่สำคัญ  เช่น  ดอยผาจิ  ดอยหลัก  เป็นต้น

เขตเทือกเขาทางทิศตะวันตก  ในเขตตำบลสันทะและตำบลบัวใหญ่เป็นแนวเทือกเขาที่เป็นเส้นแบ่ง

เขตแดนระหว่างอำเภอนาน้อย จังหวัดน่าน กับอำเภอร้องกวาง จังหวัดแพร่    ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเทือกเขาผีปันน้ำตะวันออกทอดยาว ในแนวทิศเหนือ – ใต้      ในเทือกเขาเป็นแหล่งต้นน้ำลำธารที่สำคัญของอำเภอนาน้อยหลายสาขา  มีภูเขา ( ภาษาถิ่นนาน้อยเรียกว่า   ดอย )  ที่สำคัญ  ดังนี้

                                        2.1   ดอยแปเมือง      ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอนาน้อยเป็นเส้นกั้นเขตแดนระหว่างตำบลสันทะ   อำเภอนาน้อยกับตำบลไผ่โทน  อำเภอร้องกวาง  เป็นแหล่งต้นน้ำลำน้ำแหง   ซึ่งแม่น้ำสายสำคัญที่        สุดในอำเภอนาน้อย

                                                2.2 ดอยสามเส้า  อยู่ทางทิศตะวันตกของอำเภอนาน้อย มีความสูงชัน เป็น อาณาเขตระหว่างอำเภอนาน้อยกับอำเภอร้องกวาง เป็นแหล่งกำเนิดน้ำแม่คำมี   ซึ่งไหลผ่านในจังหวัดแพร่

                                                2.3  ดอยธง  เป็นภูเขาในแนวเทือกเขาผีปันน้ำตะวันออก เป็นดอยที่มีความสูงมากที่สุด แบ่งเขต  ระหว่างตำบลสันทะ กับอำเภอร้องกวาง  และอำเภอเมือง  จังหวัดแพร่

                                3.   เขตที่ราบระหว่างภูเขาและลุ่มน้ำ เนื่องจากสภาพพื้นที่ของอำเภอนาน้อยส่วนที่เป็นที่ราบมีประมาณ        ร้อยละ  15 ของเนื้อที่ทั้งหมดของอำเภอ ในเขตนี้ส่วนใหญ่จะใช้เป็นพื้นที่ในการเพาะปลูก ที่ราบส่วนมากจะอยู่ระหว่าง ภูเขาสูง ซึ่งได้แก่  เขตที่ราบระหว่างภูเขาในทิศตะวันตกและภูเขาในทิศตะวันออก นอกจากนั้นยังมีเขตที่ราบลุ่มน้ำที่สำคัญ  ดังนี้

                                                  3.1   เขตที่ราบลุ่มน้ำแหง  เป็นเขตที่ราบลุ่มที่สำคัญที่สุดในอำเภอ พื้นที่อยู่ในเขตตำบลบัวใหญ่ ตำบล  นาน้อย ตำบลเชียงของ และตำบลศรีษะเกษ เป็นเขตที่ราบที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจของอำเภอนาน้อย 

3.2 เขตที่ราบลุ่มน้ำกาด  เป็นเขตที่ราบลุ่มสำคัญอีกเขตหนึ่งของอำเภอ

นาน้อย  ได้แก่ ตำบลเชียงของ บางส่วนของตำบลศรีษะเกษ แม่น้ำกาดไหลไปบรรจบลำน้ำแหง ที่บ้านหมู่ 7 ตำบลศรีษะเกษ

                                                 3.3  เขตที่ราบลุ่มน้ำหิน  ได้แก่พื้นที่ราบส่วนใหญ่ของตำบลสถาน และบางส่วนของตำบลเชียงของ      ต้นน้ำเกิดจากเทือกเขาทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของตำบลสันทะ  ไหลผ่านตำบลสันทะ  ตำบลสถาน 

ตำบลเชียงของแล้วไปบรรจบกับลำน้ำแหงที่บ้านหมู่  4  ตำบลเชียงของ อำเภอนาน้อย

3.4             เขตที่ราบลุ่มลำน้ำหลม  ต้นน้ำเกิดจากเทือกเขา ในเขตบ้านส้านตำบลสันทะ ไหลผ่านตำ]บลสันทะ

ละตำบลบัวใหญ่มาบรรจบกับลำน้ำแหงที่บ้านสบหลม เขตพื้นที่ตำบลบัวใหญ่     ซึ่งเป็นที่ราบส่วนใหญ่ในตำบลสันทะ

ลักษณะภูมิอากาศ

                   ลักษณะภูมิอากาศของอำเภอนาน้อย  มีอิทธิพลต่อการดำรงชีวิตและการประกอบอาชีพของประชากรโดยทั่วไป  ลักษณะภูมิอากาศของอำเภอนาน้อยเป็นแบบป่าฝนเมืองร้อน  คือมี  3  ฤดู  ดังนี้

                   1.  ฤดูฝน  อยู่ในช่วงเดือนพฤษภาคม - ตุลาคม  ช่วงที่ฝนตกมากที่สุดเดือนกรกฎาคม - สิงหาคม  ปริมาณน้ำฝนโดยเฉลี่ย 1431 มิลลิเมตร/ปี   ซึ่งเป็นฤดูที่เหมาะแก่การเพาะปลูก

                   2. ฤดูหนาว อยู่ในช่วงเดือนตุลาคม - กุมภาพันธ์  เดือนที่อากาศหนาวมากที่สุดอยู่ในช่วงเดือนธันวาคม - มกราคม  โดยเฉพาะในบริเวณเทือกเขาสูงอากาศจะหนาวเย็นมาก อุณหภูมิโดยเฉลี่ยในฤดูหนาว  8 – 15  องศาเซลเซียส

                   3. ฤดูร้อน  อยู่ในช่วงเดือนกุมภาพันธ์ - เมษายน เดือนที่อากาศร้อนมากที่สุด  คือ เดือนเมษายน  อุณหภูมิโดยเฉลี่ย  40.5  องศาเซลเซียส

การแบ่งเขตปกครองของอำเภอนาน้อย

                   อำเภอนาน้อย  จังหวัดน่าน  แบ่งเขตการปกครองตามลักษณะการปกครองส่วนภูมิภาค โดยได้ใช้พื้นที่ตามสภาพทางภูมิศาสตร์เป็นเกณฑ์ในการแบ่ง  คือ หลาย ๆ ครัวเรือนรวมกันเป็นหมู่บ้าน และหลาย ๆ หมู่บ้านรวมกันเป็นตำบล    ซึ่งในปัจจุบันอำเภอนาน้อยแบ่งการปกครองตามพระราชบัญญัติลักษณะปกครองท้องที่  ..  2475    ออกเป็น  7 ตำบล     68  หมู่บ้าน  ดังนี้

ตารางแสดงการแบ่งเขตการปกครองของอำเภอนาน้อย

ที่

ชื่อตำบล

เนื้อที่(ตร.กม.)

จำนวนหมู่บ้าน

1

ตำบลศรีษะเกษ

254.975

14

2

ตำบลนาน้อย

52.357

10

3

ตำบลเชียงของ

308

7

4

ตำบลสถาน

255

12

5

ตำบลสันทะ

136

10

6

ตำบลน้ำตก

111

7

7

ตำบลบัวใหญ่

91

8

รวม

 

1208.332

68

ที่มา : ที่ทำการปกครองอำเภอนาน้อย  .. 2553 

ประชากร

                                ประชากรที่อาศัยอยู่ในอำเภอนาน้อย ถือว่าเป็นทรัพยากรที่มีค่าของประเทศชาติมากกว่าทรัพยากรอื่น   เนื่องจากประชากรเหล่านี้   คือผู้ที่จะไปบริหารจัดการและใช้ทรัพยากรที่มีอยู่ในท้องถิ่น ข้อมูลเกี่ยวกับประชากรในอำเภอนาน้อยในด้านต่าง ๆ ได้แก่  ด้านจำนวน  ความหนาแน่น การกระจายตัว   โครงสร้าง   องค์ประกอบ   ของประชากร  การเปลี่ยนแปลงของสังคม มีผลกระทบต่อการวางแผนพัฒนาท้องถิ่นและความเจริญของท้องถิ่นในอำเภอนาน้อยซึ่งข้อมูลที่สำคัญด้านประชากรของอำเภอนาน้อย  ดังนี้

                                จำนวนประชากรหรือขนาดของประชากร  หมายถึง  จำนวนประชากรของอำเภอนาน้อย  ทั้งหมดทุกเพศ  ทุกวัย  ในระยะเวลาที่กำหนดไว้  อำเภอนาน้อยมีประชากรเมื่อเดือน มกราคม พ..  2553  มีจำนวนครัวเรือน   9,072  ครัวเรือน     มีประชากร  จำนวน 32,889  คน   แยกเป็นเพศชาย  จำนวน  16,553  คน  เพศหญิง  จำนวน  16,336  คน  มีความหนาแน่นเฉลี่ย  23  คน  /  ตารางกิโลเมตร       ประชาชนส่วนใหญ่อยู่นอกเขตเทศบาล  ซึ่งเป็นชุมชนชนบท  ตำบลที่มีประชากรมากที่สุด  คือ  ตำบลศรีษะเกษ  รองลงมาคือตำบลนาน้อย    และตำบลที่มีประชากรที่น้อยที่สุด  คือตำบลเชียงของ 

จำนวนประชากรแยกตามตำบล

 

ชื่อตำบล

จำนวนประชากร

จำนวน

ครัวเรือน

ชาย

หญิง

รวม

นาน้อย

2,803

2,908

5,711

1,950

ศรีษะเกษ

3,713

3,659

7,372

2,088

สถาน

2,702

2,762

5,464

1,447

สันทะ

2,979

2,791

5,770

1,313

บัวใหญ่

2,036

1,970

4,006

1,120

เชียงของ

1,071

1,072

2,143

649

น้ำตก

1,249

1,174

2,423

674

รวม

16,553

16,336

32,889

9,241

ที่มา  สำนักทะเบียนราษฎร์อำเภอนาน้อย     เดือน มกราคม   ..  2553

                                 การปกครองส่วนท้องถิ่น

มีเทศบาล  จำนวน   2            แห่ง   คือ

1.        เทศบาลตำบลนาน้อย 

2.        เทศบาลตำบลศรีษะเกษ

องค์การบริหารส่วนตำบล  6  แห่ง  คือ

1.        องค์การบริหารส่วนตำบลนาน้อย

2.        องค์การบริหารส่วนตำบลสถาน

3.        องค์การบริหารส่วนตำบลน้ำตก

4.        องค์การบริหารส่วนตำบลบัวใหญ่

5.        องค์การบริหารส่วนตำบลสันทะ

6.        องค์การบริหารส่วนตำบลเชียงของ 

การนับถือศาสนา

                                ประชากรส่วนใหญ่อำเภอนาน้อย  นับถือศาสนาพุทธ  ซึ่งจะเห็นได้จากการมีศาสนสถานที่สำคัญในอำเภอนาน้อย   เช่น  วัดพระธาตุพลูแช่  พระธาตุศรีษะเกษ และวัดวาอารามต่าง ๆ

                                ในปัจจุบันอำเภอนาน้อยมีข้อมูลทางศาสนา  ดังนี้  (สำนักงานเลขาเจ้าคณะอำเภอนาน้อย)

1.  ศาสนสถาน

1.1 จำนวน  44  วัด 

1.2 ประเภทวัด

                -  วิสุงคามสีมา        31  วัด

                -  สำนักสงฆ์             8  วัด

-   ที่พักสงฆ์              5  แห่ง

1.3     นิกาย

-  มหานิกาย            44 วัด

- ธรรมยุต                 -  วัด

                                1.4     วัดพัฒนาตัวอย่าง  1  วัดคือ  วัดนาน้อย  ตำบลนาน้อย 

1.5     โรงเรียนพระปริยัติธรรมแผนกสามัญ  1  แห่ง  คือ               โรงเรียนปริยัติธรรมวัดนาราบวิทยา

1.6  หน่วยอบรมประชาชนประจำตำบล (...)  จำนวน  6  แห่ง

1.7 ที่ตั้งสำนักงานเจ้าคณะอำเภอนาน้อย ได้แก่  วัดนาแดง  หมู่ที่ 5 ตำบลสันทะ  อำเภอนาน้อย  จังหวัดน่าน

2.   บุคลากรทางพระพุทธศาสนา

                                2.1  จำนวนพระภิกษุ                             58      รูป

                                2.2  สามเณร                                           42      รูป

                                2.3  ศิษย์วัด                                             10      รูป

                                2.4  จำนวนพระธรรมทูต                                      2      รูป

ข้อมูล    เดือน มีนาคม  2553

ด้านสาธารณสุข

                โรงพยาบาลขนาด  30 เตียง                                                  1            แห่ง

                สถานีอนามัย ตำบล                                                               7              แห่ง

                สถานีบริการสาธารณสุขชุมชน                                            2              แห่ง

                สำนักงานสาธารณสุขอำเภอ                                                 1              แห่ง

                หน่วยควบคุมโรคติดต่อนำโดยแมลงที่  9                         1              แห่ง

ข้อมูลด้านการศึกษา

โรงเรียนในสังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา เขต 1   สถานศึกษาทั้งหมด  32  แห่ง                   

โรงเรียนเขตพื้นที่การศึกษาน่าน  เขต  1                                             30            แห่ง

                สังกัดกรมศาสนา                                                                                     1           แห่ง

                ศูนย์บริการการศึกษานอกโรงเรียนอำเภอนาน้อย                                                1           แห่ง

สภาพทางเศรษฐกิจและสังคม

                ลักษณะทางสังคมของอำเภอนาน้อยมีสังคมแบบชนบท  มีความเป็นชนบทอยู่อย่างเรียบง่าย  ประชาชนแต่ละหมู่บ้านจะรู้จะรู้จักมักคุ้นกันเป็นอย่างดี  ไปมาหาสู่กันเป็นประจำ  อาชีพหลักของราษฎรส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม  มีพื้นที่ทางการเกษตรทั้งสิ้น 101,912 ไร่  พืชเศรษฐกิจอันได้แก่  มะขามหวาน  มะม่วง  ลำไย  ข้าวโพด  ลิ้นจี่  ฟักทอง  ฯลฯ  พืชเศรษฐกิจสำคัญอันได้แก่

ข้าว               เป็นข้าวเหนียวปลูกในที่น่าตามหุบเขา  ที่มีแต่น้ำไหลผ่านทำกันในฤดูฝนใช้น้ำจากเหมือง  เล็ก ๆ ส่วนพื้นที่

ตำบลนาน้อย  และตำบลศรีษะเกษ  ใช้น้ำจากการชลประทานอ่างเก็บน้ำลำน้ำแหงซึ่งเป็นแหล่งน้ำขนาดใหญ่ของอำเภอนาน้อย  ส่วนเกษตรที่ไม่มีที่นา  เพราะภูมิประเทศที่ราบมีน้อยก็ปลูกข้ามตามไหล่เขากลายเป็นข้าวไร่               ผลผลิตข้าวส่วนใหญ่เพียงพอสำหรับบริโภคภายในครอบครัวก่อนที่จะส่งขายเป็นสินค้าต่อไป

ข้าวโพด     เป็นพืชที่ทำกันมากที่สุด  สามารถส่งออกทำรายได้ให้แก่เกษตรกร  มาจุนเจือครอบครัว

พืชสวน      เกษตรกรอำเภอนาน้อยนิยมปลูกมะขามหวาน  และมะม่วง  โดยเฉพาะมะขามหวานปลูกกันจนกลายเป็นสินค้าที่ขึ้นชื่อของอำเภอนาน้อยอำเภอนาน้อยมีลำน้ำห้วยไหลผ่านซึ่งเป็นทรัพยากรธรรมชาติที่สำคัญ                                       ซึ่งใช้ในการบริโภค และอุปโภคในด้านต่าง ๆ  และเป็นลำน้ำสายหลักของอำเภอ 

การคมนาคม

เส้นทางการคมนาคมมีความสำคัญต่อกรดำรงชีวิตของบุคคลในท้องถิ่น  มีผลกระทบต่อความเจริญก้าวหน้าทางเศรษฐกิจและสังคมของท้องถิ่น  สำหรับในอำเภอนาน้อยเส้นทางคมนาคมหลักคือทางรถยนต์  การติดต่อระหว่างอำเภอ จังหวัด รวมทั้งเส้นทางการคมนาคมในตำบลและหมู่บ้านที่สำคัญ ดังนี้

1.  ทางหลวงแผ่นดิน  หมายเลข  1026  สายเวียงสา  -  นาน้อย  -   นาหมื่น

2.  ทางหลวงชนบท  ระหว่างอำเภอนาน้อย  -  ตำบลน้ำตก  -  บ้านสาคร  อำเภอเวียงสา

3.  ทางหลวงชนบทระหว่างอำเภอนาน้อย -  ตำบลบัวใหญ่-  ตำบลสันทะ บ้านขุนสถาน -บ้านห้วยแก๊ต  อำเภอร้องกวาง  จังหวัดแพร่

4.  ทางหลวงชนบท  บ้านใหม่  ตำบลศรีษะเกษ  -  บ้านน้ำหก  ตำบลศรีษะเกษ  -  บ้านแต  ตำบลเชียงของ 

5.  ทางหลวงชนบทเชื่อมระหว่างตำบล  หมู่บ้าน  เป็นถนนคอนกรีต  ถนนลูกรัง  จำนวน  140  สาย 

การเดินทางเพื่อจะเข้ามาในอำเภอนาน้อยสามารถเดินทางได้   ดังนี้

1. เดินทางโดยรถโดยสารประจำทาง

มีทั้งรถยนต์ธรรมดา    รถยนต์ปรับอากาศ    รถยนต์   VIP    จากสถานีขนส่งนายเหนือ   กรุงเทพ ฯ  -  น่าน    โดยลงที่สถานีขนส่ง  .เวียงสา  .น่าน     และเดินทางต่อโดยรถโดยสายสายเวียงสา  -  นาน้อย  ประมาณ  35  กิโลเมตร

2 .เดินทางโดยรถยนต์ส่วนบุคคล  อำเภอนาน้อยมีการติดต่อคมนาคมระหว่างอำเภอนาน้อยกับพื้นที่อื่น ๆ  กระทำได้เพียงทางเดียว  คือ  ทางบกมีถนนสายสำคัญ ๆ  ดังนี้

1.                ถนนสายสา – นาน้อย    หมายเลข  1026  มีชื่อเรียกว่า  ถนนเจ้าฟ้า เป็นทางหลวงแผ่นดินอยู่ในความรับผิดชอบของกรมทางหลวงมีระยะทาง  35  กิโลเมตร  สามารถผ่านไปยังอำเภอนาหมื่นซึ่งเป็นเส้นทางหลักของ             อำเภอนาน้อย    ปัจจุบันถนนสายนี้ได้ดำเนินการก่อสร้างให้มีความกว้างขวางมากกว่าเดิม  เพื่อรองรับการขยายตัวของประชากร  และการพัฒนาอำเภอนาน้อยให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวต่อไป

2.                ถนนสายนาน้อย – ปางไฮ  หมายเลข  1083  เป็นเส้นทางที่ใช้ติดต่อกับอำเภอบ้านโคก  จังหวัดอุตรดิตถ์  ระยะทางประมาณ   70  กิโลเมตร  อยู่ในความดูแลบำรุงรักษาของกรมทางหลวง  ซึ่งเป็นเส้นทางสายเดิม                   แต่ได้รับการปรับปรุงแล้วในปัจจุบันให้สามารถคมนาคมระหว่างจังหวัดน่านและจังหวัดอุตรดิตถ์ติดต่อกันได้สะดวกยิ่งขึ้น 

3.                ถนนสายหนองห้า  -  แม่สาคร อ.เวียงสา  หมายเลข  4025   ระยะทางประมาณ  35  กิโลเมตร  ลักษณะเป็นทางลาดยางตามหมู่บ้าน  เป็นเส้นทางที่สามารถตัดออกไปยังถนนสายแพร่ – น่าน ได้อีกทางหนึ่งโดยไม่ต้องผ่าน         อำเภอเวียงสา 

4.                ถนนสายนาน้อย  -  บ้านสันทะ  -  ห้วยแก๊ต  . ร้องกวาง  จังหวัดแพร่  ระยะทางประมาณ  55  กิโลเมตร  ถนนสายในเป็นถนนสายที่ผ่านตำบลสันทะ  -  บ้านขุนสถาน  และบ้านแสนสุข    กรมทางหลวงเป็นผู้รับผิดชอบของกรมทางหลวงและมีการคมนาคมในการเดินทางระหว่างจังหวัดน่าน และแพร่  ซึ่งนักท่องเที่ยวใช้เส้นทางนี้เป็นจำนวนมาก  เพราะระหว่างทางมีอุทยานขุนสถานให้แวะเที่ยวชม

ประวัติความเป็นมาของอำเภอนาน้อย 

                   อำเภอนาน้อยในอดีตกาลเป็นส่วนหนึ่งของ     การปกครองจังหวัดน่าน  ซึ่งเรียกว่า บริเวณน่านใต้   ซึ่งประกอบไปด้วยแขวงศรีษะเกษและแขวงท่าปลา  ในการปกครองแต่ละแขวง  แบ่งการปกครองเป็นเมืองเล็ก ๆ  แต่ละเมืองมีพ่อเมืองปกครองมีบรรดาศักดิ์เป็น  พญา ท้าว แสน แคว่น และปู่หลัก พ่อเมืองแต่ละเมืองจะมีบรรดาศักดิ์แตกต่างกัน  ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับและความสามารถของเจ้าเมืองนั้น 

                   ลักษณะของเมืองเล็ก ๆ   เหล่านี้เป็นการรวมพื้นที่หลาย ๆ  หมู่บ้าน   ก็จะรวมเป็นเมืองหนึ่ง   ซึ่งมีอาณาบริเวณใกล้เคียงกันตามลักษณะของภูมิประเทศ โดยมีพ่อเมืองเป็นผู้ดูแลปกครองมีอำนาจการปกครองและสั่งการเกือบเด็ดขาด  โดยได้รับอาชญามาจากเจ้าครองนครมีศักดิ์เป็นพญา ในเขตท้องที่อำเภอนาน้อยหรือแขวงศรีษะเกษแต่โบราณกาล   เป็นที่ตั้งของเมืองเล็ก ๆ อยู่   3  เมือง  คือ  เมืองงั่ว   เมืองหิน  และเมืองลี   ตรงกับพื้นที่ตั้งของแต่ละเมืองในปัจจุบัน  คือ                    2.1   เมืองงั่วหรือเมืองศรีษะเกษ   ตั้งอยู่บริเวณบ้านศรีบุญเรือง   ตำบลศรีษะเกษ   ในปัจจุบัน เมืองงั่วหรือเมืองศรีษะเกษในสมัยอดีต มีอาณาเขตการปกครองในพื้นที่ตำบลศรีษะเกษ ตำบลเชียงของ  ตำบลนาน้อย   บางส่วนของตำบลสถานและตำบลสันทะ    นาน้อยในยุคเริ่มแรกที่เรียกว่า  เมืองงั่ว  ยังไม่มีหลักฐานใดบ่งชัดว่าชนกลุ่มแรกที่เข้ามาตั้งถิ่นฐานคือชนกลุ่มใด สันนิษฐานว่าเป็นชนที่มีเผ่าพันธุ์เช่นเดียวกับคนพื้นเมืองในล้านนา ซึ่งมีการทำมาหากิน  การนุ่งห่ม  วัฒนธรรมประเพณี   ภาษาพูด  ที่คล้ายกับท้องถิ่นต่าง ๆ  ในภาคเหนือ

                   จากหลักฐานศิลาจารึกที่วัดดอนไชย หมู่ที่ 2 ตำบลนาน้อย ได้กล่าวถึงการเปลี่ยนชื่อจากเมืองงั่วมาเป็นเมืองศรีษะเกษ  ในปี จ.. 1241 (ปี พ.. 2422) ในสมัยเจ้ามหาชีวิต  อนันตวรฤทธิเดช เจ้าผู้ปกครองนครน่าน     ซึ่งตรงกับสมัยของรัชกาลที่  4  พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แห่งกรุงรัตนโกสินทร์    ตามตำนานได้กล่าวถึงชื่อเมืองว่า   สาเหตุที่เรียกชื่อเมืองว่า  ศรีษะเกษ   ด้วยเหตุผลที่ว่าเจ้าเมืองนครน่านเรียกอำเภอนี้ว่า  เมืองสังเกต  เพราะแม่น้ำสายสำคัญของตัวอำเภอคือลำน้ำแหง สายน้ำจะไหลกลับทิศทาง  คือ  ไหลขึ้นทางทิศเหนือและลำน้ำสายอื่น ๆ ของอำเภอ เช่น  ลำน้ำหินลำน้ำกึ๋น  และลำน้ำลี  ต่างก็ไหลไปทางทิศเหนือ  ซึ่งนับว่าเป็นเรื่องแปลกประหลาด เป็นที่น่าสังเกตเจ้าครองเมืองน่านจึงเรียกว่า   เมืองสังเกต   ต่อมาจึงเพี้ยนเป็นเมือง  ศรีษะเกษ

                          2.2  เมืองหิน        มีที่ตั้งในปัจจุบัน   อยู่บริเวณหมู่ที่  1   บ้านบ่อแก้ว      ตำบลบ่อแก้วเขตอำเภอนาหมื่น ในอดีตเมืองหิน มีอาณาเขตการปกครองครอบคลุมในพื้นที่ปัจจุบัน  คือ   ตำบลบ่อแก้ว  ตำบลนาทะนุง  ในอำเภอนาหมื่นกับพื้นที่บางส่วนของตำบลสถาน  ในเขตอำเภอนาน้อย

                          2.3  เมืองลี   เป็นเมืองขนาดเล็กมีอาณาเขตติดต่อกับแขวงท่าปลา ปัจจุบัน คือ ตำบลปิงหลวงและตำบลเมืองลี   อำเภอนาหมื่น  ในอดีตพื้นที่เมืองลี  ได้แก่  บางส่วนของตำบลสันทะ    อำเภอนาน้อย    ตำบลลี   และตำบลปิงหลวง ในการปกครองในสมัยนั้น  เมืองแต่ละเมืองมีการส่งส่วยให้กับเจ้าผู้ครองนคร  ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับขนาดของเมือง  เช่น เมืองศรีษะเกษเป็นเมืองที่มีขนาดใหญ่กว่าทุกเมืองในแว่นแคว้นเดียวกัน           มีหน้าที่ส่งส่วยดินประสิว ให้เจ้าผู้ครองนครน่านปีละ 10 หาบกับเกณฑ์คนส่ง จำนวน 300 คน สำหรับซ่อมทำเหมืองฝายในเมืองที่ตั้งของจังหวัดน่าน  เป็นประจำทุกปี

ประวัติที่ตั้งของอำเภอนาน้อย

อำเภอนาน้อยหรือแขวงศรีษะเกษ ซึ่งแต่เดิมเป็นส่วนหนึ่งของบริเวณน่านใต้นั้น ได้พัฒนาจากชุมชนและเมืองที่มีขนาดเล็ก  จนพัฒนาเป็นชุมชนและเมืองมีขนาดใหญ่   ตามลำดับด้วยเหตุผลการเพิ่มขึ้นของประชากร และการเปลี่ยนแปลงการปกครองให้เป็นรูปแบบเทศาภิบาล ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ โดยมีวิวัฒนาการตามลำดับเวลา    ดังนี้

                   ปี  .. 2450    ทางราชการเห็นว่าการรวมแขวงศรีษะเกษกับแขวงปลา     เป็นบริเวณที่เรียกว่า  บริเวณน่านใต้   ไม่เหมาะสมกับสภาพทางภูมิศาสตร์    และไม่สะดวกในต่อการปกครอง จึงได้แยกตั้งขึ้นเป็นอำเภอหนึ่งอีกต่างหากคือ  อำเภอศรีษะเกษ  มีที่ตั้งอยู่บ้านนาน้อย  หมู่ที่ 4  ตำบลนาน้อยในปัจจุบัน  ส่วนแขวงท่าปลาก็ยกฐานะเป็นอำเภอเช่นเดียวกันเรียกว่า อำเภอท่าปลาในขณะนั้นขึ้นอยู่กับจังหวัดน่าน

 

                            ที่ว่าการอำเภอนาน้อยในอดีต

ปี  .. 2460  อำเภอศรีษะเกษได้เปลี่ยนชื่อเป็น  อำเภอนาน้อย  ซึ่งสาเหตุของการเปลี่ยนชื่อจาก  อำเภอศรีษะเกษ  เป็น  อำเภอนาน้อย  มีดังนี้

                          -   ชื่อของอำเภอไปฟ้องกับชื่อจังหวัดศรีสะเกษ   (เมืองขุขันธ์เดิม)

                          - ที่ตั้งของที่ว่าการอำเภอนาน้อย ตั้งอยู่ที่บ้านนาน้อย หากได้เปลี่ยนชื่ออำเภอจากศรีษะเกษ  มาเป็นอำเภอนาน้อย  ก็เป็นการเหมาะสมกับท้องที่ ประกอบกับราษฎรก็รู้จักเรียกกันอย่างแพร่หลายอยู่แล้ว  อำเภอศรีษะเกษจึงถูกเปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอนาน้อย   ตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา

                          -  ด้วยสภาพทางภูมิศาสตร์ของอำเภอนาน้อย มีพื้นที่การทำนาไม่มาก เพราะพื้นที่ส่วนใหญ่ของอำเภอนาน้อยเป็นป่าและภูเขา จึงเรียกชื่ออำเภอว่า นาน้อย ด้วยเหตุผลที่ว่ามีที่นาในการปลูกข้าวน้อย

                   ปี  .. 2466   ทางราชการได้โอนอำเภอท่าปลาจากการปกครองของจังหวัดน่าน ไปอยู่ในการปกครองของจังหวัดอุตรดิตถ์ ด้วยเหตุผลความเหมาะสมด้านสภาพทางภูมิศาสตร์และความสะดวกในการปกครอง

                   ที่ว่าการอำเภอนาน้อย   ตั้งอยู่บ้านนาน้อยอยู่ได้ไม่นาน   ก็ได้ย้ายไปตั้งอยู่ที่บ้านป่าแพะหมู่ที่ 1  อำเภอนาน้อย   ด้วยเหตุผลที่ตั้งอำเภอเดิมคับแคบ ขยายอาณาบริเวณไม่ได้  ที่ว่าการอำเภอนาน้อย   ตั้งอยู่ที่บ้านป่าแพะหมู่ที่  1 ตำบลนาน้อย  นานประมาณ 10 ปี  ต่อมาได้ย้ายที่ว่าการอำเภอไปตั้งอยู่ที่   บ้านบ่อแก้ว  ตำบลบ่อแก้ว  ( ปัจจุบันอยู่ในเขตการปกครองของอำเภอนาหมื่น )  และได้ย้ายจากบ้านบ่อแก้วด้วยเหตุผลที่ว่า  บริเวณพื้นที่บ้านบ่อแก้วนั้นการติดต่อกับตัวจังหวัด  ไม่ค่อยสะดวก  ระยะทางไกล จึงได้ย้ายที่ว่าการอำเภอมาที่   บ้านป่าแพะ  หมู่ที่  1  ตำบลนาน้อยตามเดิม   ตราบจนทุกวันนี้data1.html.htm

 

ที่ว่าการอำเภอนาน้อย  ในปัจจุบัน