การนำภูมิปัญญาไทยมาใช้ในการจัดการเรียนการสอน

วิชาประวัติสังคมและวัฒนธรรมไทย

นพพล  สำเภาเงิน

โรงเรียนเบญจมเทพอุทิศจังหวัดเพชรบุรี

ความเป็นมา

การส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน สำหรับนักเรียน ในระดับมัธยมศึกษาตอนต้นและตอนปลาย เป็นนโยบายที่สำคัญยิ่งอีกประการหนึ่งของ  กรมสามัญศึกษาเป็นไปตามแผนพัฒนาวัฒนธรรมแห่งชาติ เป็นการฟื้นฟูศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน  เพื่อใช้เป็นพื้นฐานในการพัฒนาผู้เรียนและสังคมไทยต่อไป หลักสูตรมัธยมศึกษาตอนปลาย  พุทธศักราช  2524 (ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2538)  กลุ่มวิชาสังคมศึกษา  ได้กล่าวไว้ในจุดประสงค์ของหลักสูตรไว้เช่นกันว่า              “…เพื่อให้สามารถปฏิบัติตนเป็นพลเมืองดีตามระบอบการปกครองแบบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์เป็นประมุข  มุ่งมั่นในการทำประโยชน์ให้กับสังคม  มีส่วนร่วมในการอนุรักษ์และเสริมสร้างศิลปวัฒนธรรมและสิ่งแวดล้อมของประเทศ…” 

                      ในปีการศึกษา  2541  และปีการศึกษา  2542  ข้าพเจ้าได้รับผิดชอบให้ทำการสอนวิชา  ส 0210  ประวัติสังคมและวัฒนธรรมไทย ปีการศึกษาละ  2  ห้อง  หลังจากไดศึกษาหลักสูตรและคำอธิบายรายวิชาพบว่า หลักสูตรมีจุดประสงค์ให้ศึกษาศิลปวัฒนธรรมไทยในเรื่อง  รากฐาน  เอกลักษณ์  พัฒนาการและแนวโน้ม  ตลอดจนให้ผู้เรียนมีความเข้าใจสังคมและวัฒนธรรมไทย  เห็นคุณค่าในมรดกทางวัฒนธรรม ภูมิใจในเอกลักษณ์ของชาติและมีส่วนร่วมอนุรักษ์วัฒนธรรมไทย 

วัตถุประสงค์ในการดำเนินงาน

1. นักเรียนมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับภูมิปัญญาท้องถิ่นของตน
2.  นักเรียนเห็นคุณค่าของภูมิปัญญาไทย

แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้อง

     คำว่าภูมิปัญญา  ตรงกับคำศัพท์ภาษาอังกฤษว่า  wisdom  ซึ่งมีความหมายว่า  ความรู้  ความสามารถ  ความเชื่อ  ความสามารถทางพฤติกรรม  และความสามารถในการแก้ไขปัญหาของมนุษย์ 
     ภูมิปัญญาไทยนั้น  หมายถึง  ความรู้ในด้านต่าง ๆ ของการดำรงชีวิตของคนไทยที่เกิดจากการสะสมประสบการณ์ทั้งทางตรงและทางอ้อม 
ประกอบกับแนวคิดวิเคราะห์ในการแก้ไขปัญหาที่เป็นลักษณะของตนเอง  ที่สามารถพัฒนาความรู้ดังกล่าวมาประยุกต์ใช้ให้เหมาะสมกับกาลสมัยในการดำรงชีวิต 
(เสรี พงศ์พิศ  2534 : 39) 
ภูมิปัญญาท้องถิ่น (Local Wisdom)หรือภูมิปัญญาชาวบ้านหมายถึง พื้นเพรากฐานของความรูชาวบ้าน 
ความเหมือนกันของภูมิปัญญาไทยและภูมิปัญญาท้องถิ่น คือ  เป็นองค์ความรู้และเทคนิคที่นำมาใช้ในการแก้ปัญหาและการตัดสินใจซึ่งได้รับการถ่ายทอดและเชื่อมโยงมาอย่างต่อเนื่อง  ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน  ความต่างกันของภูมิปัญญาไทยและภูมิปัญญาท้องถิ่น คือภูมิปัญญาไทย  เป็นองค์ความรู้และความสามารถโดยส่วนรวม 
เป็นที่ยอมรับในระดับชาติ  ส่วนภูมิปัญญาท้องถิ่น  เป็นองค์ความรู้และความสามารถระดับท้องถิ่นซึ่งมีขอบเขตจำกัดในแต่ละท้องถิ่น อย่างไรก็ตามภูมิปัญญาไทยและภูมิปัญญาท้องถิ่น ย่อมมีความสัมพันธ์กันเพราะภูมิปัญญาท้องถิ่นนั้นถือว่าเป็นรากฐานหลักแห่งภูมิปัญญาไทย  โดยเกิดจากการสืบทอดถ่ายทอดองค์ความรู้ที่มีอยู่เดิมในชุมชนท้องถิ่นต่างๆแล้วพัฒนาเลือกสรรค์ปรับปรุงองค์ความรู้เหล่านั้นจนเกิดทักษะและ
ความชำนาญที่สามารถแก้ปัญหาและพัฒนาชีวิตได้อย่างเหมาะสมกับยุคสมัยแล้วเกิดองค์ความรู้ใหม่  ๆ ที่จะสืบทอดพัฒนาอย่างไม่หยุดยั้ง  จากผลการวิจัยของกรมวิชาการ เรื่องภูมิปัญญาท้องถิ่นกับการจัดการเรียนการสอนในระดับประถมศึกษาและมัธยมศึกษา เมื่อปีการศึกษา2539  ได้สรุปแนวทางการนำภูมิปัญญาท้องถิ่นไปใช้ในการเรียนการสอนดังนี้  (สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาแห่งชาติ  2541 : 81)            1. ลักษณะของภูมิปัญญาท้องถิ่นที่จะนำไปสู่การเรียนการสอน ควรเป็นองค์ความรู้และประสบการณ์ที่มีส่วนของคุณธรรม  จริยธรรมสอดแทรกอยู่ด้วยและเป็นสิ่งที่สร้างสรรค์ประโยชน์สุขให้แก่ผู้เรียนและสังคมอย่างสอดคล้องกับธรรมชาติ  และสิ่งแวดล้อม           2. กระบวนการการเรียนการสอน เป็นการผสมผสานระหว่างความรู้สากลกับความรู้ท้องถิ่นให้ผู้เรียนได้คิดอย่างเป็นอิสระ  คิดได้หลายมุมและสรุปเป็นความรู้และประสบการณ์ที่จะใช้ในการดำรงชีวิต 
3.   การจัดการเรียนการสอนอาจจะให้ครูเป็นผู้ดำเนินกิจกรรมโดยนำความรู้และประสบการณ์ของปราชญ์ท้องถิ่นมาจัดกิจกรรมการเรียนการสอน  หรืออาจให้ปราชญ์ท้องถิ่นเป็นผู้ดำเนินกิจกรรมการเรียนการสอนแทนครูผู้สอนและทำหน้าที่ประเมินผลด้วย  ส่วนสถานที่เรียนอาจจะเป็นโรงเรียนหรือให้นักเรียนไปเรียนที่บ้านนักปราชญ์ท้องถิ่น           4. บทบาทของหน่วยงานหรือผู้ที่เกี่ยวข้อง ผู้บริหารและครูผู้สอน ควรเห็นความสำคัญในคุณค่าของภูมิปัญญาท้องถิ่น  และตระหนักในตนเองว่า ไม่ใช่ผู้ที่จะรู้อะไรหมดทุกอย่างแต่เป็นผู้สร้างกระบวนการเรียนรู้ และควรนำผู้รู้ในท้องถิ่นหรือปราชญ์ท้องถิ่นมาร่วมพัฒนาหลักสูตร  หน่วยศึกษานิเทศก์กรมสามัญศึกษา (2535 : 123)  ได้กล่าวถึง  แนวทางในการดำเนินงานการส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรม 
ภูมิปัญญาชาวบ้านในโรงเรียนไว้ดังนี้ 
           1.  ให้ความรู้เกี่ยวกับความหมาย  ความสำคัญของศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านเพื่อสร้างความตระหนักในคุณค่า 
เกิดเจตคติที่จะร่วมกันรับผิดชอบ  ในฐานะเป็นสมบัติของทุกคนที่จะร่วมกันอนุรักษ์ให้คงอยู่  ฟื้นฟูและพัฒนาอย่างเหมาะสม 
           2.  ปรับปรุงกิจกรรมการเรียนการสอน  กิจกรรมนักเรียนและกิจกรรมโรงเรียนให้นักเรียนมีโอกาสร่วมปฏิบัติในเชิงอนุรักษ์
ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน  โดยเชื่อมโยงและร้อยรัดกับสภาพที่มีในท้องถิ่น  เพื่อให้เกิดความรู้และประสบการณ์ในการอนุรักษ์ที่ถูกต้อง 
           3.  จัดสถานการณ์ให้นักเรียนได้ศึกษาค้นคว้า  วิเคราะห์ ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านในท้องถิ่น 
เพื่อให้เกิดความภูมิใจในมรดกทางความคิด  การสร้างสรรค์  สามารถเลือกสรรค์นำไปพัฒนาและสืบทอดได้อย่างงามสมัยได้ 
           4. ส่งเสริมโดยการรณรงค์อย่างกว้างขวาง  ในการนำภูมิปัญญาชาวบ้านมาใช้และพัฒนาอย่างเหมาะสมในโรงเรียน 
เพื่อพัฒนาวิถีชีวิตของตนและชุมชนในท้องถิ่น             5. ปลูกฝังความรักความหวงแหนในคุณค่าและเอกลักษณ์ของศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านว่าเป็นรากฐานสำคัญในการพัฒนาประเทศ  เพื่อให้สามารถปรับปรนและตอบสนองกระแสกับวัฒนธรรมอื่น ๆ ที่มีอิทธิพลได้อย่างชาญฉลาด 
           6.  สร้างและประสานเครือข่ายทางศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านกับองค์กรนอกโรงเรียนทั้งภาครัฐและเอกชน 
เพื่อแลกเปลี่ยนข้อสนเทศองค์ความรู้เรื่องต่าง ๆ เพื่อสนับสนุนหรือร่วมกิจกรรมการอนุรักษ์และเผยแพร่อย่างกว้างขวาง  เพื่อให้สอดคล้องกับบทเรียนและให้บรรลุวัตถุประสงค์ดังกล่าว  ควรให้ผู้เรียนได้เรียนรู้ด้วยการสร้างความรู้เอง  (Construct) 
ด้วยกระบวนการคิด (Thinking Process) และกระบวนการกลุ่ม (Group Process)  เพื่อให้ผู้เรียนสร้างความรู้ด้วยตนเองรวมทั้งเรียนด้วยบรรยากาศของการมีส่วนร่วมเรียนรู้โดยใช้วิธีการสอนที่ใช้แหล่งวิทยาการของชุมชน  การสอนโดยใช้แหล่งกิจกรรมของชุมชน (The use of Community  Activity)  เป็นการสอนที่ให้ผู้เรียนได้สัมผัสกับของจริง 
สถานการณ์จริงจากชุมชนหรือท้องถิ่นใกล้ ๆ บริเวณโรงเรียน โดยผู้เรียนได้ศึกษาและปฏิบัติกิจกรรมตามที่ได้ร่วมกันวางแผนระหว่างครูและนักเรียน เช่น ให้ได้สัมผัสกับบุคคล สถานที่ วัสดุอุปกรณ์  ที่เกี่ยวข้องกับเรื่องที่จะเรียน โดยใช้กิจกรรมศึกษานอกศึกษาการเชิญวิทยากรในชุมชนท้องถิ่นเพื่อให้ความรู้  การสัมภาษณ์บุคคลที่เป็นแหล่งความรู้และการนำวัสดุอุปกรณ์ในชุมชนหรือท้องถิ่นมาประกอบการสอน  ภาสินี เปี่ยมพงศ์สานต์ (2536:45-46) ได้เสนอการจัดการเรียนการสอนโดยใช้แหล่งวิทยากรชุมชนไว้ว่า หมายถึง  ทุกสิ่งทุกอย่างในชุมชนที่นำมาใช้เป็นตัวอย่างให้เกิดแนวคิด ข้อสรุปค่านิยมแก่ผู้เรียน แหล่งวิทยาการประเภทนี้  จึงรวมไปถึงสถานการณ์ของชุมชนทุกรูปแบบซึ่งนักเรียนสามารถนำมาศึกษาเป็นการฝึกสติปัญญา ความคิดหรือฝึกทักษะทางสังคมด้านต่างๆ ตลอดจนประสบการณ์ทุกอย่างที่จะช่วยให้เขาสามารถแสดงความรูสึกนึกคิดของตนออกมาได้ 

การดำเนินงาน

การจัดกิจกรรมการเรียนการสอนประกอบไปด้วย 
            1.  ขั้นนำ  เริ่มด้วย  การสนทนาซักถามผู้เรียนเกี่ยวกับพื้นฐานความรู้  ความสนใจเกี่ยวกับภูมิปัญญาไทย  ภูมิปัญญาท้องถิ่น
            2.  ขั้นกำหนดจุดประสงค์  ครูและนักเรียนร่วมกันกำหนดกิจกรรมและวัตถุประสงค์ในการศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่นของจังหวัดเพชรบุรีและท้องถิ่นของตน 
            3.  ขั้นวางแผน  ครูและนักเรียนร่วมกันวางแผนการศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่นตามขั้นตอนดังนี้
                 3.1 แบ่งกลุ่มศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่นตามความสนใจของนักเรียน 
        3.2 ศึกษาข้อมูลพื้นฐานของภูมิปัญญาท้องถิ่นที่จะทำการศึกษา 
                 3.3 เตรียมคำถาม  อุปกรณ์  ผู้ที่เกี่ยวข้องกับการศึกษาข้อมูล 
        3.4 นำข้อมูลมาเสนอในชั้นเรียน 
                 3.5 ร่วมกันวิเคราะห์ถึงคุณค่าของภูมิปัญญาท้องถิ่น  คุณธรรมของภูมิปัญญาท้องถิ่นที่สามารถนำมาใช้ในการดำเนินชีวิตของนักเรียน
        3.6  สรุปผลจะจัดทำรายงาน 
             4.  ขั้นดำเนินงาน  การปฏิบัติตามขั้นตอนที่วางไว้    
             5.ขั้นประเมินผล ประเมินผลการดำเนินงานของนักเรียนด้วยแบบประเมินและแบบสังเกต  การจัดกิจกรรม

ผลการดำเนินงาน

 การจัดกิจกรรมการเรียนการสอนภูมิปัญญาไทย ผู้สอนได้ทำการสอนในภาคเรียนที่1ปีการศึกษา 2542 นักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6  โรงเรียนเบญจมเทพอุทิศจังหวัดเพชรบุรีที่เรียนวิชา ส 0210  ได้จัดการสาธิตวัฒนธรรม  โดยได้จัดกิจกรรมในหน่วยการเรียน  ภูมิปัญญาไทย  แล้วมอบหมายเป็นโครงงานศึกษา  แหล่งวิทยาการภายในชุมชนเวลา  2  สัปดาห์  หลังจากนั้นนำผลมาวิเคราะห์ในชั้นเรียน  ผลของการดำเนินงานมีดังนี้ 

 1.ด้านความรู้ความเข้าใจภูมิปัญญาไทย  จากการศึกษาทางด้านเอกสารนักเรียนสามารถจัดกลุ่มเนื้อหาของภูมิปัญญาไทยและภูมิปัญญาท้องถิ่นในประเทศไทยได้  4 ประเภท คือ
         1.1 เป็นเรื่องเกี่ยวกับคดี  ความคิด  ความเชื่อและหลักการ  ที่เป็นพื้นฐานขององค์ความรู้ที่ถ่ายทอดกันมา
1.2 เป็นเรื่องของศิลปะ  วัฒนธรรมและขนบธรรมเนียม  ประเพณี
         1.3 เป็นเรื่องของการประกอบอาชีพในแต่ละท้องถิ่นที่ได้รับการพัฒนาให้เหมาะสมกับสมัย           1.4 เป็นเรื่องของแนวคิดหลักปฏิบัติ และเทคโนโลยีสมัยใหม่ที่ชาวบ้านนำมาใช้ในชุมชน  ซึ่งเป็นอิทธิพลของความก้าวหน้าทางด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี  ซึ่งเป็นอิทธิพลของความก้าวหน้าทางด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี  ภูมิปัญญาทั้ง  4 กลุ่ม  ปรากฏให้เห็นในเรื่องการประกอบอาชีพ  ศิลปวัฒนธรรมและขนบธรรมเนียมประเพณีต่าง ๆ ที่ถ่ายทอดให้แก่เยาวชนรุ่นหลัง 

     จากการศึกษาครั้งนี้นักเรียนได้กำหนดกรอบในการศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่น  โดยใช้คำขวัญของจังหวัดเพชรบุรีที่ว่า  เขาวังคู่บ้าน  ขนมหวานเมืองพระ  เลิศล้ำศิลปะ  แดนธรรมะ  ทะเลงาม  เป็นแนวศึกษา  ภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ศึกษา  ได้แก่ 
         1.ภูมิปัญญาทางด้านการทำตาลโตนด 
         2.ภูมิปัญญาช่างเมืองเพชร
3.ภูมิปัญญาขนมหวานเมืองเพชร 
4.ภูมิปัญญาหนังตะลุง 
         5.ภูมิปัญญาการจักสาน  การกลึงไม้ 
         6.ภูมิปัญญาด้านการทำพลุ  ดอกไม้เพลิง

        2.  ด้านการวิเคราะห์คุณค่าและคุณธรรมของภูมิปัญญาท้องถิ่น  หลังจากนำเสนอข้อมูลของภูมิปัญญาไทยที่นักเรียนได้ศึกษามาแล้ว  นักเรียนได้ร่วมกันวิเคราะห์ถึงคุณค่าของ   ภูมิปัญญาท้องถิ่น  และคุณธรรมของภูมิปัญญาท้องถิ่นตลอดจนแนวทางที่สามารถใช้ในการดำเนินชีวิตของนักเรียน  ซึ่งผู้เรียนได้ร่วมกันวิเคราะห์สรุปผลได้ดังนี้

ตารางที่  1  แสดงผลการวิเคราะห์คุณค่าของภูมิปัญญาท้องถิ่น

ประเภทของภูมิปัญญาท้องถิ่น	คุณค่าของภูมิปัญญาท้องถิ่น	คุณธรรมของภูมิปัญญาท้องถิ่น
1.  การทำตาลโตนด	ดำรงไว้ซึ่งเอกลักษณ์ของจังหวัดเพชรบุรี -  เป็นอาชีพเลี้ยงครอบครัว -  เกิดอุตสาหกรรมต่อเนื่อง  เช่น  ขนมหวาน  ของที่ระลึก  การท่องเที่ยว	-  ความรักความภูมิใจในท้องถิ่น -  เศรษฐกิจพอเพียง  -  ความสมดุลกับธรรมชาติ  -  ความขยันหมั่นเพียร
2.  ช่างเมืองเพชร	อนุรักษ์ศิลปะเมืองเพชร -  เป็นอาชีพเลี้ยงครอบครัว  -  เกิดอุตสาหกรรมท่องเที่ยว	-  ความรักความภูมิใจในท้องถิ่น  -  ชีวิตสมถะเศรษฐกิจพอเพียง  -  ความขยันหมั่นเพียร  -  ความรอบรู้เท่าทันโลก  -  สัมมาอาชีวะ
3.  ขนมหวานเมืองเพชร	สร้างงานสร้างรายได้ให้กับ  ชุมชน  - ดำรงไว้ซึ่งเอกลักษณ์ของจังหวัด - อุตสาหกรรมการท่องเที่ยว	- ความรักความภูมิใจในท้องถิ่น - ความขยันหมั่นเพียร
4.  หนังตะลุง  การจักสาน  การทำพลุ	-  สร้างรายได้ให้กับครอบครัว -  สืบสานศิลปะพื้นบ้าน	-  ความรักในท้องถิ่น  -  เศรษฐกิจพอเพียง

สรุป 

 จากผลการประเมินการจัดการเรียนการสอนภูมิปัญญาไทย พบว่าการที่นักเรียนได้มี ส่วนร่วมในการเรียนการปฏิบัติจริงด้วยกระบวนการกลุ่ม  สามารถทำให้ผู้เรียนมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับภูมิปัญญาไทย เห็นคุณค่าในการอนุรักษ์ภูมิปัญญาไทย คุณธรรมในการดำเนินชีวิต การเรียนรู้วิธีนี้  จึงเป็นรูปแบบกิจกรรมที่สามารถนำไปใช้สอนในรายวิชาที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับวัฒนธรรมการปลูกฝังความเป็นไทยได้ 

เอกสารอ้างอิง 

  ภาสินี  คูสกุล. สิ่งแวดล้อมศึกษาแนวการสอนและแบบฝึกปฏิบัติการ. กรุงเทพมหานคร  : โรงพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย,2536.วิชาการ,  กรม,  วิชากร.  สรุปผลการประชุมสัมมนาเรื่องภูมิปัญญาท้องถิ่นกับหลักสูตรที่พึงประสงค์.  กรุงเทพมหานคร.  ศูนย์พัฒนาหลักสูตร  กรมวิชาการ,  มปป.  สามัญศึกษา, กรม.  คู่มือการพัฒนาการเรียนการสอนตามหลักสูตร  2533.  กรุงเทพมหานคร :  บริษัทมิตรภาพการพิมพ์และสติวดิโอ.  จำกัด,  2535”เสรี  พงศ์พิศ. “เกษตรพึ่งตนเอง” 
ใน พัฒนาคุณภาพชีวิต 2531–2533 แนวคิดและกิจกรรม .  ม.ป.ท., 2534.