พระอาจารย์ มั่น ภูริทัตโต

พระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ท่านเป็นพระที่เน้นการปฏิบัติในทางธุดงควัตร 13 ข้อ อย่างเคร่งครัด จนได้รับการยอมรับว่าเป็นพระสายวิปัสนา กรรมฐานที่มีศิษย์มากอยู่ทั่วในภาคอีสาน จึงเกิดสายวิปัสสนากรรมฐานพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ขึ้นทั่วประเทศ
พระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต เดิมชื่อมั่น นามสกุล แก่นแก้ว เกิดวันที่ 20 มกราคม พ.ศ. 2413 ที่บ้านคำบง ตำบลโขงเจียม อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี บิดาชื่อ นายคำด้วง แก่นแก้ว มารดาชื่อ นางจันทร์ แก่นแก้ว มีพี่น้อง 9 คน พระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต เป็นบุตรคนโต ได้บรรพชาเป็นสามเณร ที่วัดบ้านคำบง เมื่ออายุได้ 15 ปี ได้ศึกษาธรรมะ และเรียนหลักสูตรต่าง ๆ เมื่อบวชเป็นสามเณร ได้ ครบ 2 ปี ท่านได้สึกออกมาช่วยงานบิดา มารดา และต่อมาเมื่อท่านมีอายุได้ 22 ปี จึงได้อุปสมบทที่วัดเลียบ ในจังหวัดอุบลราชธานี โดยมีพระอริยกวี (อ่อน) เป็นพระ อุปัชฌาย์ พระครูสีทา ชยเสโนเป็นพระกรรมวาจาจารย์ พระครูประจักษ์อุบลคุณ (สุ่ย) เป็นพระอนุสาวนาจารย์ เมื่อวันที่ 12 มิถุนายน พ.ศ.2436 พระอุปัชฌาย์ให้นามฉายาว่า ภูริทัตโต พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต เมื่อได้อุปสมบทแล้ว ได้มาศึกษาอยู่ที่สำนักของพระอาจารย์เสาร์ กันตสีโล ณ วัดเลียบ จังหวัดอุบลราชธานี
พระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ได้ศึกษาฝึกปฏิบัติอยู่กับพระอาจารย์เสาร์ กันตสีโล ด้วยการบริกรรมภาวนา ด้วยบทคำว่า "พุทโธ" เป็นประจำ และชอบคำภาวนานี้เป็นอย่างมาก และมากกว่า บทธรรมอื่น ๆ ท่านได้อยู่กับพระอาจารย์เสาร์ กนตสีโลเป็นเวลาหลายปี ต่อมาท่านได้ออกแสวงหาความวิเวก ตามสถานที่ ต่าง ๆ ด้วยการบำเพ็ญสมณธรรมจนได้รับความรู้ ฉลาดในทางดำเนินตามแนวทางได้ ในระยะแรก พระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต เที่ยวธุดงควัตรในภาคอีสาน ท่านชอบไปกับพระอาจารย์เสาร์ กันตสีโล ท่านยังเที่ยวธุดงควัตรไปยังลาวประเทศสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว จาริกลงสู่ภาคกลาง กรุงเทพ ฯ จังหวัดลพบุรี นครนายก ไปพม่ากลับมาจังหวัดเชียงใหม่ ผ่านไปหลวงพระบาง (ประเทศสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว )เข้าจังหวัดเลย อุดรธานี สกลนคร และจังหวัดใกล้เคียง
- พระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต เที่ยวจารึก แสวงหาความวิเวก จนเป็นพระอาจารย์ใหญ่สายวิปัสนากรรมฐานและมีศิษย์ที่สำคัญ ๆ ดังนี้
- พระอาจารย์สิงห์ ขันตยาคโม วัดป่าสารวัน อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา
- พระอาจารย์ฝั้น อาจาโร วัดป่าอุดมสมพร อำเภอพรรณานิคม จังหวัดสกลนคร
- พระอาจารย์มหาบัว ญาณสัมปันโน วัดป่าบ้านตาด อำเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี
- พระอาจารย์ดุลย์ อตุโล วัดบูรพาราม อำเภอเมือง จังหวัดสุรินทร์
- พระอาจารย์สมชาย ฐิตวิริโย วัดเขาสุกิม อำเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี
- พระอาจารย์หล้า เขมปัตโต วัดบรรพตคีรี (ภูจ้อก้อ) อำเภอหนองสูง จังหวัดมุกดาหาร
- พระอาจารย์ชา สุภัทโท วัดหนองป่าพง อำเภอวารินชำราบ จังหวัดอุบลราชธานี
- พระอาจารย์คำดี ปภาโส วัดถ้ำผาปู่ อำเภอเมือง จังหวัดเลย
- พระอาจารย์สิม พุทธาจาโร วัดถ้ำผาปล่อง อำเภอเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่
- พระอาจารย์เทสก์ เทสรังสี วัดหินหมากเป้ง อำเภอศรีเชียงใหม่ จังหวัดหนองคาย
- พระอาจารย์วิริยังค์ สิรินฺธโร วัดธรรมมงคล กรุงเทพมหานคร
- พระอาจารย์เกิ่ง อธิมุตฺตโก วัดโพธิ์ชัย อำเภอศรีสงคราม จังหวัดนครพนม
- พระอาจารย์ขาว อนาลโย วัดถ้ำกลองเพล อำเภอเมือง จังหวัดหนองบัวลำภู
- พระอาจารย์ลี ธัมมธุโร วัดอโศการาม อำเภอเมือง จังหวัดสมุทรปราการ และศิษย์เหล่านี้ได้นำความเป็นพระป่าสายวิปัสนากรรมฐานไปเผยแพร่จนได้รับการยอมรับ ทั่วไปทุกภาคของประเทศ
บั้นปลายชีวิตของพระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต ยังคงปฏิบัติธุดงควัตร 13 ข้อ อย่างเคร่งครัด เมื่อชราภาพท่านได้พักอยู่ที่วัดบ้านผือ (วัดป่าภูริทัตตะภิราวาส) ตำบลนาใน อำเภอพรรณานิคม จังหวัดสกลนคร และมีพระเถระหลายรูป คอยปฏิบัติรับใช้อย่างใกล้ชิด ได้แก่ พระอาจารย์หลุยส์ จันทสาโร พระอาจารย์วัน อุตฺตโม เป็นต้น พระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต มรณภาพที่วัดป่าสุทธาวาส อำเภอเมือง จังหวัดสกลนคร ตรงกับวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ.2492 เวลา 02.23 น. รวมอายุได้ 80 ปี
นับว่าพระอาจารย์มั่น ภูริทัตโตเป็นพระภิกษุได้รับการยกย่องจากศิษย์ว่าเป็นพระอาจารย์ใหญ่สายธรรมยุติกนิกาย ฝ่ายวิปัสสนาธุระของภาคอีสาน หลังจากการฌาปนกิจศพพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ที่วัดป่าสุทธาวาส เป็นที่เรียบร้อยภายหลังต่อมา อัฐิของพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ได้กลายสภาพเป็นพระธาตุเป็นที่เคารพสักการะกราบไหว้ของศิษย์และพุทธศาสนิกชนโดยทั่วไป พระธาตุของท่านได้นำมาประดิษฐานทั้งอัฐิบริขารไว้ที่พิพิธภัณฑ์วัดป่าสุทธาวาส