พระธาตุภูเพ็ก
 
     
 

พระธาตุภูเพ็ก มีรูปแบบเป็นสถาปัตยกรรมแบบเขมร สันนิษฐานว่าน่าจะเป็นศิลปะแบบบาปวน สร้างขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ ๑๕ - ๑๖ เพราะมีตำนานกล่าวถึงการสร้างพระธาตุภูเพ็กและพระธาตุนารายณ์เจงเวง ว่ามีการแข่งขันสร้างพระธาตุทั้งสองระหว่างฝ่ายชายที่สร้างพระธาตุภูเพ็กและฝ่ายหญิงที่สร้างพระธาตุนารายณ์เจงเวง  เพื่อประดิษฐานพระอุรังคธาตุ(กระดูกหน้าอกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า) ผลปรากฎว่าฝ่ายหญิงเป็นฝ่ายชนะเพราะสร้างเสร็จก่อน
รูปแบบทางสถาปัตยกรรมแบ่งออกเป็น ๓ ส่วน คือ
๑. ฐานพระธาตุ
๒. เรือนธาตุ
๓. เรือนยอด
ฐานพระธาตุ  มี ๑ ชั้น ลักษณะเป็นฐานเหลี่ยม ทำเป็นฐานบัวคว่ำ บัวหงาย เรียกว่าฐานปัทม์  เรียบง่ายมีการย่อมุมทั้ง ๔ มุม ไม่มีลวดลายประดับ
เรือนธาตุ มี ๑ ชั้น ลักษณะทำเป็นรูปสี่เหลี่ยม ย่อมุมไม้ทั้ง ๔ มุม มีมุขยื่นทางด้านทิศตะวันออกเพียงด้านเดียว และทำเป็นประตูหลอกทั้ง ๓ ด้าน สภาพผนังเรือนธาตุทั้ง ๔ ด้าน ไม่ปรากฎว่ามีภาพจำหลัดและลวดลาย
เรือนยอด  สร้างไม่เสร็จ  สันนิษฐานว่าเป็นข้อตกลงระหว่างทั้งสอบฝ่าย โดยมีข้อตกลงว่าให้สร้างพระธาตุ(อูบมุง) ให้เสร็จภายในวันกับคืนหนึ่งเป็นอย่างช้า ถ้าฝ่ายใดสร้างเสร็จก่อนดาวเพ็กขึ้นพ้นจากภูเขา ให้ฝ่ายนั้นเป็นผู้ชนะ   ฝ่ายหญิงได้ใช้อุบายเอาโคมไฟผูกใส่ปลายไม้แล้วแขวนอยู่บนยอดไม้   สว่างเหมือนดาวเพ็ก   ฝ่ายชายเห็นเข้าคิดว่าเป็นดาวเพ็กขึ้น จึงหยุดการก่อสร้าง  ทำให้ฝ่ายหญิงเป็นฝ่ายชนะ